علی دوانی در ۵ مهر سال ۱۳۰۸ش (۲۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۸ق) در دَوان از توابع کازرون (در استان فارس) در ایران به‌دنیا آمد. وی هفت سال در زادگاهش و هفت سال هم در آبادان زندگی کرد و در این مدت، دوران ابتدایی را گذراند و با زبان انگلیسی آشنا شد. دوانی در سال ۱۳۲۸ش با دختر احمد آل‌آقا، از نوادگان وحید بهبهانی ازدواج کرد.

 

دوانی در ۱۴ سالگی به نجف رفت و حدود شش سال در حوزه علمیه نجف بود. او این مدت را در دو مدرسه شربیانی و سید یزدی سکونت داشت. دوانی در این سال‌ها دروس مقدمات و سطح حوزه را نزد این استادان گذراند:

علی دوانی همچنین با بزرگان نجف نظیر سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم، سید عبدالهادی شیرازی، سید محمود حسینی شاهرودی و میرزا آقا اصطهباناتی مراوداتی داشت.

دوانی در سال ۱۳۲۷ش به‌علت بیماری به ایران برگشت و پس از اقامتی یک‌ساله در تهران و مشهد، در زمان مرجعیت آیت‌الله بروجردی به قم رفت و در جلسات درسیِ علی مشکینی، محمد فاضل لنکرانی، محمد صدوقی، لاکانی گیلانی، عبدالجواد اصفهانی، مرتضی حائری، مرعشی نجفی، سید محمدباقر طباطبایی سلطانی، سیدرضا صدر و علامه طباطبایی حضور می‌یافت. امام خمینی، آیت‌الله بروجردی، سید محمد محقق داماد و سید محمدرضا گلپایگانی، استادان درس خارج فقه و اصول او در قم بودند. دوانی در مدت ۱۲ سال حضورش در قم به تبلیغ و خطابه مشغول بود و برای تبلیغ به خارج از ایران خصوصاً کویت می‌رفت.

علی دوانی در سال ۱۳۵۰ش از قم به تهران مهاجرت کرد و تا آخر عمر در آنجا ماند. به‌گفته دوانی، این مهاجرت به‌دنبال غرض‌ورزی‌ها بر ضد دارالتبلیغ و خستگی مفرط صورت گرفته است. او در تهران به ادامه کارهای علمی از جمله تألیف، تدریس در دانشگاه‌ها و شرکت در کنگره‌های داخلی و خارجی و ارائه مقالات مشغول بود.

از فعالیت‌های علمی دوانی، مشارکت در تأسیس مجله دینی و علمی مکتب اسلام و مؤسسه دارالتبلیغ بوده است که با همکاری برخی بزرگان حوزه مانند ناصر مکارم شیرازی، سید موسی صدر، جعفر سبحانی، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، مجدالدین محلاتی، حسین نوری همدانی، محمد واعظ‌زاده خراسانی و سید مرتضی جزائری شکل گرفت. او تا مدت‌ها عضو اصلی هیئت‌تحریریه مکتب اسلام بود و پس از شکل‌گیری دارالتبلیغ، در آنجا تدریس می‌کرد.

دوانی همچنین در قم، «انجمن قائمیه ولی‌عصر» را در خانه خود تأسیس کرد و با همکاری شیخ غلامحسین عابدی قمی و میرزا حسن نوری همدانی، به تربیت جوانان پرداخت. او جلساتی را هم به‌صورت هفتگی علیه فرقه بهایی در خانه‌اش تشکیل داد و به تربیت مبلغان در این حوزه مشغول شد.

علی دوانی در دوران پهلوی به تبلیغ و مبارزه علیه حکومت پهلوی می‌پرداخت و در جریان ملی‌شدن صنعت نفت، در آبادان و خرمشهر سخنرانی می‌کرد و چندین بار ممنوع‌المنبر و ممنوع‌الخروج شد.

علی دوانی در ۲۳ سالگی اولین کتابش را در شرح زندگی جلال‌الدین دوانی، متکلم شیعه قرن نهم هجری، نوشت. دوانی بیشتر به نگارش شرح احوال عالمان دینی می‌پرداخت و بر همین اساس، کتاب‌های «مفاخر اسلام» را تألیف کرد. در همین زمینه، «شرح زندگانی استاد کل وحید بهبهانی»، دیگر کتابی است که از جانب سید حسین بروجردی، مرجع تقلید شیعیان، مورد تشویق قرار گرفت. ترجمه جلد ۱۳ بحار الانوار، نوشته علامه مجلسی، در شرح احوال امام زمان(عج)، از دیگر اقدامات دوانی بود که به دستور آیت‌الله بروجردی انجام گرفت و به نام «مهدی موعود» انتشار یافت. دوانی، کتاب نهضت روحانیون ایران را که در ۱۰ جلد و توسط وی نگاشته شده، بزرگ‌ترین و جامع‌ترین تاریخ انقلاب اسلامی ایران خوانده است.

از علی دوانی، ۱۱۰ اثر علمی در قالب‌های تصحیح، تحقیق، ترجمه و تألیف بر جای مانده است. همچنین یک سال پس از درگذشت دوانی، کتابخانه وی که حاوی بیش از شش هزار عنوان کتاب در موضوعات قرآن، حدیث، رجال، فقه شیعه و سنی، و تاریخ بود به دانشکده علوم حدیث اهدا شد.

علی دوانی در ۱۸ دی سال ۱۳۸۵ش مصادف با عید غدیر ۱۴۲۷ق از دنیا رفت و پس از تشییع در تهران و قم، آیت‌الله جعفر سبحانی بر او نماز گزارد و پیکرش در حرم حضرت معصومه(س) به‌خاک سپرده شد.